Судяҳо набояд ба саҳлангорӣ, бемасъулиятӣ ва ҳуқуқвайронкунӣ роҳ диҳанд.
Эмомалӣ Раҳмон
Дар бораи Марказ
-----
Санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ
Консепсия ва барномаҳои давлатӣ
Паёмҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
Корҳои илмӣ ва таҳлилӣ
Маҷаллаи "Қонунгузорӣ"
Ҳамкорӣ
Сафарҳои омӯзишӣ ва таҷрибаомӯзӣ
Китобхона
Шарикон
Барномаи ислоҳоти судӣ – ҳуқуқӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2011- 2013

Бо Фармони Президенти
Ҷумҳурии Тоҷикистон
аз «_3_» январи  соли 2011, № 976
тасдиқ карда шудааст


Б а р н о м а и
ислоҳоти судӣ – ҳуқуқӣ
дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2011- 2013

Барномаи ислоҳоти судӣ – ҳуқуқӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2011- 2013 (минбаъд - Барнома) идомабахши ислоҳоти судӣ – ҳуқуқӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон буда, дар заминаи паёмҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 апрели соли 2009 ва 24 апрели соли 2010 таҳия гардидааст.
Мақсад аз таҳияи Барномаи мазкур таҳкими минбаъдаи ҳокимияти судӣ, баланд бардоштани нақши суд дар ҳифзи ҳамаҷонибаи ҳуқуқу озодиҳои инсон, ҳимояи манфиатҳои қонунии давлат, корхонаҳо, муассисаҳо ва дигар ташкилотҳо, такмили сохторҳои судӣ ва тақвияти фаъолияти онҳо, беҳдошти вазъи моддию ҳуқуқии мақомоти судӣ ва судяҳо, инчунин мукаммал намудани қонунҳо  мебошад.

I. Мақсад ва вазифаҳои Барнома

Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои онро арзиши олӣ эътироф намуда, ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсонро дахлнопазир дониста, риоя ва ҳифзи онҳоро кафолат додааст.
    Ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои конститутсионии инсону шаҳрванд,  риояи қонун ва таъмини адолат вазифаи аввалиндараҷаи давлат ба ҳисоб меравад. Дар амалӣ намудани ин ҳадафҳои олӣ ва рушди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ низоми дақиқан муайяншудаи мустақил ва беғарази судӣ ҳамчун як шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ нақши муҳим дорад.
Барномаи ислоҳоти судӣ – ҳуқуқӣ, ки бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 июни соли 2007 №271 тасдиқ гардидааст,
дар такмили қонунҳои амалкунанда, қабули кодексу қонунҳои нав, ташкили сохторҳои нави судӣ ба монанди коллегияҳои маъмурӣ ва оилавӣ, таъсис додани вазифаи коромўз – судя, амалӣ намудани дигар чорабиниҳои соҳавӣ ва ниҳоят дар таҳкиму тақвияти ҳокимияти судӣ нақши назаррас касб намуд. Бинобар ин идома додани ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ талаби замон мебошад.
Дар ин раванд пеш аз ҳама бояд сохтори мақомоти судӣ ва салоҳияти он такмилу тавсеа ёбад. Вазифаҳои онҳо мушаххас ва фаъолияташон шаффоф гардонида шавад. Ҳамзамон талаботҳои тахассусӣ ҳангоми таъин ва интихоби судяҳо, баланд бардоштани маҳорату малакаи касбии онҳо пурзўр карда шавад. Маърифати баланди ахлоқӣ ва дараҷаи касбию зеҳнӣ, дониши амиқи ҳуқуқӣ, одоби муоширати касбии судягӣ, адлу инсоф, беғаразӣ, ҳисси баланди эҳтиром ба халқу Ватан, Конститутсия ва қонунҳо, адолатнокию поквиҷдонӣ бояд меъёри асосии муайянкунандаи шахсият ва фаъолияти ҳар як судя бошад. Хоста гирифтан ва таъину интихоби судяҳо, инчунин фаъолияти онҳо аз рўи талаботи зикргардида бояд амалӣ карда шавад. Аз ин рў ба мақсад мувофиқ аст, ки Кодекси одоби судяҳо дар таҳрири нав таҳия ва қабул карда шавад.
Коррупсия кирдори зиддиахлоқӣ ва зиддиқонунӣ буда, дар баробари расонидани зарар ба асосҳои сиёсию иқтисодӣ ва иҷтимоию фарҳангии давлат, метавонад обрўю эътибори ҳокимияти давлатиро коҳиш диҳад ва ба бесамару суст гардидани фаъолияти он боис шавад. Бинобар ин дар доираи Барномаи мазкур тадбирҳои зиддикоррупсионӣ дар фаъолияти мақомоти судӣ пешбинӣ гардидаанд.
Тақвият бахшидан ба масъалаҳои ташкилӣ, яъне таъмини сатҳи зарурии шароити моддию техникӣ ва ташкилии судҳо, аз ҷумла, бо биною таҷҳизоти муосир ва воситаҳои нақлиёти хизматӣ таъмин намудани онҳо, беҳдошти вазъи иҷтимоию  маишии судяҳо, махсусан бо манзили истиқоматии хизматӣ таъмин кардани онҳо, давра ба давра зиёд намудани музди меҳнати судяҳо яке аз омилҳои таҳкими мавқеи ҳокимияти судӣ дар ҷомеа ва пешгирӣ намудани ҳуқуқвайронкуниҳои хусусияти коррупусионидошта дар мақомоти судӣ ба ҳисоб рафта, ба иҷрои санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ дар муқовимат ба коррупсия мусоидат менамояд. Дар ин самт пешбинӣ намудани афзоиши маблағгузории мақомоти судӣ ҳамасола дар буҷети давлатӣ ба мақсад мувофиқ аст.
Ҳамчунин ба мақсад мувофиқ аст, ки вазъи иҷтимоии раисон, муовинони аввали раисон, муовинони раисон ва судяҳои Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ, Суди Олии иқтисодӣ, судяҳои ҳарбӣ, судҳои Вилояти Мухтори Кўҳистони Бадахшон, вилоятҳо, суди шаҳри Душанбе, судҳои шаҳр, ноҳия ва судҳои иқтисодии Вилояти Мухтори Кўҳистони Бадахшон, вилоятҳо шаҳри Душанбе ва кормандони дастгоҳҳои судҳои зикргардида мувофиқан ба  вазъи иҷтимоии кормандони дигар мақомоти ҳокимияти давлатӣ баробар карда шавад.
Пурра намудани ҳайати баъзе судҳо ва ба танзим даровардани сарбории судяҳо ба қонунан баррасӣ намудани парвандаҳои судӣ, кафолати риояи ҳуқуқ ва озодиҳои инсону шаҳрванд, таъмини адолати иҷтимоӣ ва иҷрои вазифаҳои дар назди судҳо гузошташуда алоқамандии зич дорад. Бинобар ин зарур аст, ки масъалаҳои мазкур бо санадҳои дахлдор танзим карда шавад.
Дар алоҳидагӣ қабул гардидани қонунҳои моддӣ ва мурофиавӣ, барои ба таври содда ва шаффофу дақиқ баррасӣ намудани парванда, гузаронидани тафтишоти судӣ ва таҳияю қабули қорорҳои қонуниву асоснок аҳамияти хоса дорад. Бинобар ин зарурат ба миён меояд, ки қисми мурофиавӣ аз Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷудо карда шуда, дар заминаи он Кодекси мурофиавии ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва қабул карда шавад.
Такмил додани қонунҳои  моддию мурофиавӣ ва дигар қонунҳои марбута ба татбиқи якхелаи онҳо, бартараф намудани монеаҳои зиёдатӣ, аз ҷумла такмили марҳилаҳои судӣ, сари вақт ва дар мўҳлати кўтоҳ баррасӣ ва ҳаллу фасл намудани парвандаҳо, роҳ надодан ба кашолкорӣ ва умуман беҳдошти фаъолияти судҳо, осону камҳаҷм намудани кори судяҳо, бартараф намудани ҳолату меъёрҳои ба содир намудани амалҳои коррупсионӣ мусоидаткунанда ва дар ниҳояти кор ба таъмини риояи ҳуқуқҳои конститутсионии инсону шаҳрванд, ҳимояи манфиати давлат, корхонаҳо, муассисаҳо ва дигар ташкилотҳо, амалигардидани қонунҳо ва таъмини адолат мусоидати ҳамарафа менамояд. Зеро омўзиш ва таҳлили фаъолияти судҳо нишон дод, ки барои ҳалли як баҳси гражданӣ ва ё иқтисодӣ тарафҳо тавассути марҳилаҳои зиёд ва тарзу усули мураккаби баррасии парвандаҳо вақтҳои зиёд сарф менамоянд ва чунин тарзу усули кор дар як вақт ба фаъолияти судҳо низ мушкилиҳо эҷод мекунад.
Дар ин раванд Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ бо назардошти принсипҳои башардўстӣ ва мутобиқгардонии он бо санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ бояд дар таҳрири нав қабул карда шавад. Дар таҳрири нав қабул намудани Кодекси мазкур ҷиҳати аз байн бурдани таносуби зиёди андозаи ҷазои маҳрум сохтан аз озодӣ барои як кирдор, таҷдиди назар намудани намудҳои ҷазои ҷиноятӣ ва ғайриҷиноигардонии (декриминализатсияи) баъзе кирдорҳо, такмили принсипҳои қонуни ҷиноятӣ ва ҷавобгарии ҷиноятӣ, мушаххас ва содда намудани мазмуну мўҳтавои он дар вақти истифода, таъмини принсипи адолати иҷтимоӣ ва пешрафти кори судҳо мусоидат менамояд.
Принсипи конститутсионии мустақил будани судяҳо дар он зоҳир мегардад, ки судяҳо дар фаъолияти худ танҳо ба Конститутсия ва қонун итоат мекунанд. Аз ин лиҳоз, мутобиқи санадҳои ҳуқуқии Қувваҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки асоси он яккасардорӣ мебошад, аз рўи дараҷаи рутбаи ҳарбӣ мувофиқан тобеи якдигар будани судяҳо ва ҳамчун хизматчии ҳарбӣ ба Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон мансуб будани онҳо, ба принсипи номбаргардида мувофиқат намекунад. Ин ҳолатҳо зарурати ғайринизомӣ гардонидани судяҳо ва кормандони дастгоҳи судҳои ҳарбиро тақозо менамояд.
    Бо назардошти инкишофу пешрафт ва рушду нумўи босуръати соҳаҳои мухталифи ҳаёти ҷомеа зарурияти такмилу тақвияти фаъолияти Суди конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун мақомоти ҳифзкунандаи меъёрҳои Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон шарт ва зарур аст. Зеро дар пойдории давлату таъмини истиқлолияти давлатӣ ва ҳифзу ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон, манфиати давлату ҷамъият Суди конститутсионӣ нақши муҳиму муассир дорад. Ин амал пеш аз ҳама тавассути мурофиаи судии конститутсионӣ амалӣ карда мешавад. Аз ин рў зарур аст, ки фаъолияти Суди конститутсионӣ, аз ҷумла ниҳоди мурофиаи судии конститутсионӣ  тавассути қонунгузорӣ такмил дода шавад. Инчунин, тартиби иштироки ҳайати Суди конститутсионӣ дар нахустин ҷаласаи ҳайати нави Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва баъзе дигар самтҳои фаъолияти он бояд дар қонунгузорӣ ба таври мушаххас пешбинӣ карда шаванд.
Бо ин мақсад бояд Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Суди конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон» бо назардошти такмили қисми мурофиавии он дар таҳрири нав таҳия ва қабул карда шавад. 
Айни ҳол баъзе хизматчиёни давлатии дастгоҳи судҳои ҳарбӣ, судҳои Вилояти Мухтори Кўҳистони Бадахшон, вилоятҳо, суди шаҳри Душанбе, судҳои шаҳр, ноҳия ва судҳои иқтисодии Вилояти Мухтори Кўҳистони Бадахшон, вилоятҳо шаҳри Душанбе аз тарафи Раиси Шўрои адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва баъзеи онҳо аз тарафи раисони судҳо ба вазифа таъин ва аз вазифа озод карда мешавад. Ин ҳолат ба пешрафти кори судҳо монеа эҷод мекунад. Бинобар ин, бо мақсади дуруст ба роҳ мондани корҳо вобаста ба хоста гирифтан ва ҷобаҷогузории кадрҳо дар дастгоҳи судҳо ва дар оянда тайёр намудани онҳо ба вазифаи судягӣ бояд тартиби ба вазифа таъин намудан ва аз вазифа озод намудани хизматчиёни давлатии дастгоҳи судҳои номбурда таҷдиди назар карда шавад. Дар ин раванд зарур аст, ки ба санадҳои меъёрии ҳуқуқии дахлдор тағйиру иловаҳо ворид карда шаванд.
Таҷриба нишон медиҳад, ки ҳанўз ҳам дар масъалаи тобеияти идоравии парвандаҳои гражданӣ, иқтисодӣ, оилавӣ ва маъмурӣ камбудиҳо мушоҳида карда мешавад. Аз ин рў, ваколатҳои судҳои умумӣ ва судҳои иқтисодӣ бояд дар ин самт дар қонунҳо мушаххас нишон дода шаванд.
Новобаста аз он ки низоми иҷрои санадҳои судӣ (истеҳсолоти иҷро) ба тобеияти Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон гузаронида шудааст, ҳанўз ҳам дар ин самт масоили ҳалталаб боқӣ мондааст. Дар натиҷа иҷрои баъзе санадҳои судӣ мўҳлатҳои тўлонӣ идома ёфта, сабаби вайрон шудани ҳуқуқу манфиатҳои шахсони воқеию ҳуқуқӣ ва то андозае коста гардидани эътибори ҳокимияти судӣ гардидааст. Бояд қайд намуд, ки пайваста зиёд гардидани теъдоди санадҳои судӣ ва нокифоя будани шумораи судиҷрочиён низ ба иҷрои саривақти санадҳои судӣ таъсири манфӣ мерасонад. Зиёд намудани шумораи судиҷрочиён метавонад дар ҳалли масъалаи мазкур мусоидат намояд. Бинобар ин  масъалаи мазкур бояд бо роҳи такмили санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ҳалли худро пайдо кунад.
Бо мақсади таъмини шаффофияти фаъолияти судҳо ва тавсеяи бештари ин раванд ба мақсад мувофиқ аст, ки дар мақомоти мазкур сомонаҳои интернетӣ кушода шавад.
Шўрои адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва сохторҳои маҳаллии он дар пешрафти фаъолияти судӣ нақши муҳим доранд. Ба мақсад мувофиқ аст, ки санадҳои меъёрии ҳуқуқии танзимкунандаи фаъолияти ин мақом таҷдиди назар ва такмил дода шавад.
Мўҳлати ваколати судяҳо ва такмили талаботи тахассусӣ нисбати онҳо яке аз шартҳои асосии кафолати таъмини мустақилият ва беҳдошти фаъолияти судҳо буда, барои аз тарафи судяҳо софдилона ва бенуқсон иҷро намудани ўҳдадориҳои вазифавиашон мусоидати бештаре хоҳад кард. Бинобар ин,  масоили талаботи тахассусӣ нисбати судяҳо (аз ҷумла синни таъин ё интихоб ба мансаби судягӣ, мавҷудияти собиқаи кории дахлдор), ба вазифаи судягӣ бемўҳлат таъин ё интихоб намудани судяҳое, ки зиёда аз даҳ сол фаъолият карда, мусбӣ тавсия шудаанд ва тафсир додани Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон аз тарафи Суди конститутсионӣ бояд мавриди омўзиши ҳаматарафа қарор дода шавад.
Тибқи талаботи Конститутсия ва дигар қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон расонидани ёрии ҳуқуқӣ дар тамоми марҳилаҳои тафтишот ва мурофиаи судӣ  кафолат дода мешавад. Бинобар ин таҳия ва қабули санади қонунгузорӣ дар бораи расонидани ёрии ҳуқуқӣ метавонад ба таъмини ҳифзу ҳимояи инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ў, амалӣ намудани адолати судӣ, қабули санадҳои асоснок ва қонунии судӣ мусоидат намояд.
Ҷиҳати амалӣ намудани мақсад ва ҳадафҳои Барномаи мазкур, инчунин ҳалли масоили зерин ногузир аст:
- омўзиши масъалаи маҳдуд намудани баррасии парвандаҳо дар Суди Олӣ ва Суди Олии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба тариқи марҳилаи якум;
-барҳам додани марҳилаи апеллатсионӣ дар судҳои иқтисодии Вилояти Мухтори Кўҳистони Бадахшон, вилоятҳо, шаҳри Душанбе ва Суди Олии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон;
- васеъ намудани салоҳияти марҳилаи касатсионӣ;
-омўзиши масъалаи дар доираи як коллегияи тахассусӣ муттаҳид кардани коллегияи тахассусии судяҳои Суди Олӣ, Суди Олии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва коллегияи тахассусии судяҳои ҳарбӣ, судҳои Вилояти Мухтори Кўҳистони Бадахшон, вилоятҳо, суди шаҳри Душанбе, судҳои шаҳр, ноҳия ва судҳои иқтисодии Вилояти Мухтори Кўҳистони Бадахшон, вилоятҳо, шаҳри Душанбе;
 -такмили таъмини баробарҳуқуқии тарафҳо дар мурофиаи судӣ, аз ҷумла иштирок дар тамоми марҳилаҳои баррасии парванда;
- таҷдиди назар кардани боздоштани амали санадҳои судӣ аз тарафи мақомоти прокуратура ҳангоми бо асосҳои дар қонун пешбинигардида барои омўзиш талаб карда гирифтани парвандаҳо аз суд.

II. Нақшаи
чорабиниҳо оид ба татбиқи Барномаи ислоҳоти
 судӣ–ҳуқуқӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2011-2013
(ба баронома замима карда мешавад)